Monodram — czym jest tekst dla jednego głosu?

Monodram najłatwiej opisać od strony sceny: przedstawienie skupia się na jednym wykonawcy, który utrzymuje całą sytuację teatralną. Nie oznacza to, że w świecie utworu istnieje tylko jedna postać. Aktor może przywoływać cudze słowa, zmieniać sposób mówienia, odpowiadać nieobecnemu rozmówcy albo zwracać się bezpośrednio do widowni.

Ważne jest również rozróżnienie między formą przedstawienia a pochodzeniem tekstu. Podstawą monodramu może być dramat napisany z myślą o scenie, ale także adaptacja prozy, pamiętnika, korespondencji czy materiału dokumentalnego. Dlatego nie każdy tekst da się zaklasyfikować wyłącznie na podstawie zapisu na stronie.

Monolog to element, monodram to całość sceniczna

Monolog jest rozbudowaną wypowiedzią jednej postaci. Może pojawić się w sztuce z wieloma bohaterami, powieści, opowiadaniu albo filmie. Monodram organizuje natomiast całe przedstawienie wokół obecności jednego wykonawcy. Potrzebuje zmiany: adresata, napięcia, tempa, pozycji ciała, relacji z przedmiotem lub sposobu wykorzystania przestrzeni.

Długi głos mówiący nie staje się więc automatycznie monodramem. Podczas lektury warto pytać nie tylko „kto mówi?”, lecz także „co może wydarzyć się na scenie, kiedy ta osoba mówi?” oraz „czy publiczność jest świadkiem, rozmówcą, sędzią, czy może kimś jeszcze?”.

Jak czytać tekst przeznaczony dla jednego wykonawcy?

Najpierw przeczytaj wypowiedź bez projektowania dekoracji. Zaznacz miejsca zmiany rytmu, urwane zdania, powtórzenia i bezpośrednie zwroty. To one mogą wskazywać, kiedy zmienia się emocja albo adresat. Przy drugim czytaniu dołącz didaskalia, jeżeli tekst je zawiera. Sprawdź, czy opisują ruch i przedmioty, czy raczej budują atmosferę.

Następnie wyobraź sobie najprostszą możliwą przestrzeń: wykonawcę, światło i jeden przedmiot. Jeżeli tekst nadal tworzy rozwijającą się sytuację, widać, że jego napięcie nie zależy wyłącznie od rozbudowanej scenografii. To ćwiczenie nie ma prowadzić do jednej poprawnej inscenizacji. Pokazuje jedynie, które słowa i gesty mogą nieść zmianę.

Tytuł nie rozstrzyga gatunku

W archiwum Kwintesencji znajduje się „Monodram” Karola Ubermana, opublikowany w dziale „Uwaga! Fikcja”. Sam tytuł może zachęcać do zadawania pytań o głos, obecność i sytuację, ale nie jest dowodem, że utwór został napisany jako sceniczny monodram. Właśnie takie przypadki pokazują, dlaczego trzeba oddzielić nazwę pracy od jej kwalifikacji gatunkowej.

Można wykorzystać ten tekst jako ćwiczenie: wskazać osobę mówiącą, możliwego adresata i momenty zmiany napięcia, a potem zapytać, co należałoby przekształcić, aby materiał zaczął działać w teatrze. Odpowiedź dotyczy potencjału adaptacji, nie oryginalnego gatunku utworu.

Co pozostaje niewidoczne na stronie?

Monodram ujawnia pełnię dopiero w wykonaniu. Pauza ma inną długość w wyobraźni czytelnika i na scenie; spojrzenie może zmienić sens zdania; cisza widowni staje się częścią rytmu. Tekst jest zatem planem możliwości, a nie kompletnym zapisem spektaklu.

Dlatego podczas czytania warto pozostawić miejsce na kilka rozwiązań. Można obserwować konstrukcję głosu, ale nie trzeba dopowiadać jednej obowiązującej postaci, scenografii ani tonu. Dobry punkt wyjścia stanowią pytania o zmianę i relację: co wydarza się między początkiem a końcem oraz wobec kogo wykonawca podejmuje działanie?